Πολύ πριν χτιστεί το θέατρο που σήμερα ταυτίζουμε με την Επίδαυρο, ο χώρος ήταν ήδη για αιώνες κάτι πολύ διαφορετικό: το σημαντικότερο θεραπευτικό κέντρο ολόκληρου του ελληνικού και ρωμαϊκού κόσμου. Το θέατρο δεν χτίστηκε ως ανεξάρτητος χώρος ψυχαγωγίας, αλλά ως τμήμα ενός ευρύτερου ιερού αφιερωμένου στον Ασκληπιό, τον θεό-γιατρό της αρχαιότητας.
Ο μύθος της γέννησης. Σύμφωνα με μία από τις πιο διαδεδομένες εκδοχές του μύθου, ο Ασκληπιός ήταν γιος του Απόλλωνα και της θνητής Κορωνίδας, γεννημένος στην περιοχή της Επιδαύρου. Η παράδοση θέλει το βρέφος εγκαταλελειμμένο σε ένα βουνό κοντά στο ιερό, όπου το φύλαγε ένα κατσίκι και το προστάτευε ένας σκύλος, μέχρι να το ανακαλύψει ένας βοσκός που είδε το παιδί τυλιγμένο σε μια παράξενη λάμψη. Μεγαλωμένος από τον σοφό κένταυρο Χείρωνα, ο Ασκληπιός έμαθε την τέχνη της ιατρικής σε βαθμό που, σύμφωνα με τον μύθο, μπορούσε ακόμη και να ανασταίνει νεκρούς. Το σύμβολό του, ένα φίδι τυλιγμένο γύρω από ένα ραβδί, παραμένει μέχρι σήμερα το διεθνές έμβλημα της ιατρικής.
Πώς λειτουργούσε το ιερό. Η φήμη της Επιδαύρου ξεπέρασε γρήγορα τα όρια της Αργολίδας, τόσο ώστε πάνω από διακόσια ιαματικά ιερά σε όλη τη Μεσόγειο δημιουργήθηκαν στο πρότυπό της, αναγνωρίζοντάς τη ουσιαστικά ως τη «μητρόπολη» της αρχαίας ιατρικής. Οι επισκέπτες ακολουθούσαν την Ιερά Οδό μέχρι τον δωρικό ναό του Ασκληπιού, από τον οποίο σήμερα σώζονται μόνο τα θεμέλια.
Γύρω του είχαν αναπτυχθεί κτίσματα αφιερωμένα στην τελετουργία της θεραπείας: το Άβατο ή εγκοιμητήριο, μια μακριά στοά όπου κοιμούνταν οι ασθενείς περιμένοντας να δουν στο όνειρό τους τον θεό· η Θόλος, ένα κυκλικό οικοδόμημα με μυστηριώδη λειτουργία που συνδεόταν με τη χθόνια λατρεία του θεού· και ένα τελετουργικό εστιατόριο, όπου γίνονταν κοινά γεύματα των ασθενών ως μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας.
Η «εγκοίμηση»: όνειρο ως θεραπεία. Η κεντρική θρησκευτική πρακτική της Επιδαύρου ονομαζόταν εγκοίμηση. Ο ασθενής προσευχόταν στον ναό, όπου ιέρειες έψαλλαν ύμνους προς τον θεό, και στη συνέχεια περνούσε τη νύχτα στο Άβατο περιμένοντας να τον επισκεφθεί ο Ασκληπιός στο όνειρό του, είτε για να τον θεραπεύσει απευθείας είτε για να του υποδείξει τη θεραπεία που έπρεπε να ακολουθήσει. Το 1883 βρέθηκαν εβδομήντα επιγραφικές στήλες, γνωστές ως «Ιάματα», που κατέγραφαν λεπτομερώς επιτυχημένες θεραπείες για ένα ευρύ φάσμα παθήσεων.
Μελετητές που έχουν αναλύσει τα κείμενα διακρίνουν τρεις κατηγορίες: αμιγώς θαυματουργές αφηγήσεις που λειτουργούσαν ως διαφήμιση του ιερού, περιπτώσεις με μικρή πραγματική βαρύτητα που προβάλλονταν σκόπιμα, και γνήσιες ιατρικές πράξεις, χειρουργικές επεμβάσεις, χορήγηση φαρμάκων, κινησιοθεραπεία, μαλάξεις— που πιθανότατα εφαρμόζονταν στους ασθενείς είτε υπό την επήρεια ουσιών είτε κατά τη διάρκεια της ίδιας της εγκοίμησης.
Το θέατρο ως μέρος της θεραπείας. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η κατασκευή του θεάτρου, στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ., από τον Πολύκλειτο τον Νεότερο, τον ίδιο αρχιτέκτονα στον οποίο αποδίδεται και η Θόλος. Η θεατρική παράσταση, η μουσική και ο αθλητισμός δεν θεωρούνταν άσχετα με την ιατρική: αποτελούσαν μέρος μιας ολιστικής αντίληψης για τη θεραπεία, όπου το σώμα δεν μπορούσε να αναρρώσει αν πρώτα δεν φροντιζόταν η ψυχή.
Κάθε τέσσερα χρόνια, το ιερό φιλοξενούσε τα Ασκληπιεία, αγώνες αθλητικών και καλλιτεχνικών επιδείξεων προς τιμήν του θεού, μια παράδοση που προετοίμασε το έδαφος για ό,τι θα ακολουθούσε αιώνες αργότερα, όταν το ίδιο θέατρο θα υποδεχόταν την Ηλέκτρα του Ροντήρη το 1938.
